Jak będą działać sądy własności intelektualnej? Pierwsze szczegóły projektu nowelizacji

Jak będą działać sądy własności intelektualnej? Pierwsze szczegóły projektu nowelizacji

Trwają prace nad projektem nowelizacji kodeksu postępowania cywilnego, która pozwoli na wyodrębnienie w strukturze sądownictwa wyspecjalizowanych sądów własności intelektualnej oraz stworzenie ram proceduralnych dopasowanych do specyfiki spraw związanych z własnością intelektualną. I choć w środowisku prawniczym o planowanych zmianach głośno już od dawna, to dopiero teraz ujawniono pierwsze szczegóły projektu wraz z uzasadnieniem. Prace nad nowelizacją przebiegają w wyjątkowo szybkim tempie – proponowany termin wejścia w życie nowelizacji to już 1 stycznia 2020 r.

Sądy do zadań specjalnych

Potrzebę utworzenia odrębnych sądów, które zajmą się wyłączenie sprawami związanymi z własnością intelektualną, projektodawca uzasadnia wyjątkowo specyficznym charakterem tych spraw oraz coraz większą ich ilością. Planowane jest utworzenie 4 wydziałów do spraw własności intelektualnej przy Sądach Okręgowych w Gdańsku, Katowicach, Poznaniu i Warszawie oraz 2 wyspecjalizowanych wydziałów w Sądach Apelacyjnych w Warszawie oraz Katowicach. Wszystkie nowo utworzone wydziały będą miały również kompetencję do orzekania w sprawach dotyczących znaków i wzorów wspólnotowych, które dotychczas na zasadzie wyłączności rozstrzygał wydział XXII Sądu Okręgowego w Warszawie. Jednocześnie jednak wydział w Warszawie zachowa szczególny charakter –  ma on być wyłącznie właściwy w sprawach własności intelektualnej o charakterze „technicznym”. Jak wskazuje projektodawca, sprawy „techniczne” często odznaczają się wyjątkowym stopniem skomplikowania, a przypisanie ich do wyspecjalizowanego sądu będzie sprzyjało szybkości postępowania. Chodzi o sprawy dotyczące programów komputerowych, wynalazków, wzorów użytkowych, topografii układów scalonych, odmian roślin oraz tajemnic przedsiębiorstwa o charakterze technicznym.

Czym zajmą się sądy ds. IP?

Projektodawca deklaruje dążenie do jak najszerszego zakresu kognicji wyspecjalizowanych sądów własności intelektualnej. W rozumieniu nowych przepisów sprawami własności intelektualnej będą nie tylko typowe sprawy o naruszenie praw do znaku towarowego, wzoru czy patenty, ale także sprawy o zapobieganie i zwalczanie nieuczciwej konkurencji oraz część spraw o ochronę dóbr osobistych.

Zwłaszcza sprawy o ochronę dóbr osobistych często mają charakter graniczny. W przypadku tej kategorii spraw sądy własności intelektualnej będą właściwe w zakresie, w jakim sprawa dotyczy wykorzystania dobra osobistego w celu indywidualizacji, reklamy lub promocji przedsiębiorstwa, towarów lub usług, lub gdy ma związek z działalnością naukową lub racjonalizatorską. W wymienionych sprawach sądy własności intelektualnej będą właściwe zawsze, niezależnie od rodzaju roszczeń zgłaszanych przez powoda. Takie rozwiązanie jest novum na gruncie polskiego prawa, ponieważ dotychczas sąd okręgowy był właściwy do spraw o ochronę dóbr osobistych tylko wówczas, gdy powód podnosił roszczenia o charakterze niemajątkowym, natomiast w przypadku roszczeń wyłącznie majątkowych właściwy był sąd rejonowy.

Projektodawca zauważa też istotną kwestię: na początku funkcjonowania sądów własności intelektualnej potrzebny będzie mechanizm, który pozwoli tym sądom na ukształtowanie orzecznictwa w zakresie ich właściwości, zwłaszcza w sprawach granicznych. W tym celu proponuje się wprowadzenie regulacji szczególnej wobec art. 200 KPC: sądy własności intelektualnej nie będą związane postanowieniem o przekazaniu sprawy. Jeśli sąd taki stwierdzi swoją niewłaściwość, będzie przekazywał sprawę innemu sądowi, nie wyłączając sądu przekazującego.

Obowiązkowe zastępstwo procesowe

Projekt nowelizacji wprowadza jako regułę w postępowaniu przed sądami własności intelektualnej obowiązkowe zastępstwo przez fachowych pełnomocników: adwokatów, radców prawnych, a w sprawach własności przemysłowej – także przez rzeczników patentowych. To kolejne z rozwiązań mających przyczynić się do poprawy szybkości postępowania. Obowiązkowe zastępstwo generuje jednak dodatkowe koszty. Dlatego w standardowych, niezbyt zawiłych sprawach, gdzie bez uszczerbku dla sprawności i jakości postępowania strona może występować samodzielnie, sąd będzie mógł zwolnić strony z obowiązkowego zastępstwa.

Nowe instytucje procesowe

Projekt nowelizacji przewiduje wprowadzenie do kodeksu postępowania cywilnego całego nowego rozdziału poświęconego postępowaniu przed sądami własności intelektualnej. Na szczególną uwagę zasługuje pojawienie się trzech nowych instytucji procesowych: zabezpieczenia środków dowodowych, wyjawienia lub wydania środków dowodowych oraz wezwania do udzielenia informacji. W założeniu ma to być pakiet trzech wzajemnie uzupełniających się środków prawnych. Wszystkie nowe instytucje mają na celu uzyskanie informacji o faktach stanowiących podstawę powództw o naruszenie, różnią się jednak sposobem i zakresem udzielanej ochrony sądowej, a wybór konkretnego środka zależy od rodzaju dochodzonego prawa i konkretnych okoliczności sprawy.

Zabezpieczenie środków dowodowych

Zabezpieczenie środków dowodowych ma zapewnić przyszłemu (lub aktualnemu) powodowi możliwość uzyskania informacji o faktach dotyczących naruszeń jego praw, aby mógł on przygotować podstawę faktyczną powództwa. Jest to celowe, ponieważ w sprawach dotyczących własności intelektualnej dowody naruszeń najczęściej znajdują się we władaniu pozwanego, zatem dostęp powoda do tych dowodów jest utrudniony. Ma temu zaradzić projektowana instytucja. Jest ona pomyślana w szczególności dla przygotowania podstawy faktycznej powództw o zasądzenie odszkodowań lub wydanie korzyści.

W przypadku skorzystania z tej instytucji, pozew musi zostać wniesiony w określonym przez sąd terminie pod rygorem upadku zabezpieczenia.

Instytucja ta jest szersza od istniejącego już zabezpieczenia dowodów z art. 310-315 kpc. Zabezpieczenie dowodów wymaga bowiem wskazania przed powoda okoliczności faktycznych, których wykazaniu służy dowód, oraz oznaczenia samego dowodu. Natomiast zabezpieczenie środków dowodowych ma znaleźć zastosowanie także wówczas, gdy powód nie zna okoliczności faktycznych w takim zakresie, w jakim powinny zostać zgłoszone w postępowaniu – projektowana instytucja ma na celu pomóc mu w ustaleniu tych okoliczności.

Aby uzyskać zgodę sądu, powód – aktualny lub przyszły – musi wykazać w wystarczającym stopniu istnienie roszczenia z tytułu naruszenia (lub zagrożenia) jego prawa własności intelektualnej, a także wykazać interes prawny. O tym ostatnim mówimy wtedy, gdy powód ma poważne trudności w przytoczeniu lub udowodnieniu okoliczności faktycznych naruszeń jego prawa, gdyż nie ma dostępu do wszystkich środków dowodowych.

Z uwagi na fakt, że instytucja ta pozwala ingerować w sytuację prawną osób trzecich, wprowadzono szereg rozwiązań mających na celu zminimalizowanie ryzyka wykorzystania do celów innych niż te, dla których została stworzona (np. dla pozyskania informacji stanowiących tajemnicę przedsiębiorstwa). Po pierwsze, uprawnionemu umożliwia się dostęp do środka dowodowego dopiero po uprawomocnieniu się postanowienia o zabezpieczeniu. Po drugie, sąd ma możliwość oznaczenia sposobu postępowania z zabezpieczonymi dowodami przez stronę, która uzyskała do nich dostęp. Sąd może na przykład wprowadzić ograniczenia w zakresie w zakresie ich utrwalania lub zwielokrotniania środków dowodowych. W ostateczności istniej nawet możliwość wyłączenia dostępu do zabezpieczonych dowodów ze względu na ochronę tajemnicy obowiązanego – wówczas zabezpieczenie upada, obowiązany odbiera dowody z sądu, a uprawniony nie uzyskuje do nich wglądu.

Wyjawienie lub wydanie środka dowodowego

Powód, który w wystarczającym stopniu wykazał swoje roszczenie, może żądać wyjawienia lub wydania przez pozwanego środka dowodowego, którym on dysponuje, a służącego ujawnieniu i udowodnieniu faktów. W przypadku żądania wyjawienia lub wydania środków w odniesieniu do naruszeń popełnionych na skalę handlową, żądane środki dowodowe mogą obejmować także dokumenty bankowe, finansowe lub handlowe.

Instytucja wyjawienia lub wydania środka dowodowego ma na celu umożliwienie powodowi zdobycia wiedzy o faktach dotyczących naruszeń jego prawa, których nie może on samodzielnie poznać w przestrzeni pozasądowej. Polega ona na zażądaniu od pozwanego, by dostarczył on do sądu lub przekazał uprawnionemu określony przez powoda środek dowodowy, służący ujawnieniu i poznaniu nowych faktów dotyczących naruszenia prawa powoda lub służący wykazaniu prawdziwości podnoszonych przez powoda twierdzeń. W przeciwieństwie do zabezpieczenia środka dowodowego, w tej instytucji powód powinien w miarę dokładnie określić, o jaki środek dowodowy występuje – na tyle precyzyjnie, by umożliwić pozwanemu identyfikację żądanych od niego środków.

Wezwanie do udzielenia informacji

Instytucja ta nie jest właściwie żadnym novum: wezwanie do udzielenia informacji jest obecnie uregulowane m.in. w art. 80 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych oraz art. 2861 pwp. Projektodawca stawia sobie jednak za cel stworzenie jednolitej regulacji obejmującej przepisy dotyczące wezwania do udzielenia informacji w stosunku do wszystkich praw własności intelektualnej.

Wezwanie do udzielenia informacji kierowane jest wobec osoby trzeciej, która posiada informacje lub dostęp do nich, bez względu na to, czy uprawnionemu przysługuje roszczenie wobec tej osoby. Z takim żądaniem można wystąpić zarówno przed wszczęciem, jak i w toku postępowania.

Także w tym przypadku przesłanką uzyskania zgody sądu jest wykazanie w wystarczającym stopniu dochodzonego roszczenia. Wprowadzenie wymogu surowszego niż uprawdopodobnienia wynika z faktu, że wezwanym do udzielenia informacji może być nie tylko pozwany, ale też osoba trzecia niebędąca w ogóle stroną sporu. Dlatego też projektodawca proponuje dalszy środek zachowawczy w postaci wymogu wszczęcie postępowania. Jeżeli sąd wezwie do udzielenia informacji przed wszczęciem postępowania, to postępowanie powinno być wszczęte nie dalej jak w terminie jednego miesiąca. W przeciwnym razie uprawniony będzie musiał uiścić na rzecz zobowiązanego do udzielenia informacji świadczenie pieniężne w wysokości odpowiadającej wartości towarów lub usług, których informacja dotyczyła.

Powództwa szczególne

Projekt nowelizacji zakłada także wprowadzenie do postępowania przed sądami właściwości intelektualnej dwa rodzaje powództw szczególnych: powództwo wzajemne (wzorowane na rozwiązaniu przyjętym w rozporządzeniu 207/2009 w sprawie wspólnotowego znaku towarowego) oraz powództwo o ustalenie, że określone czynności nie naruszają określonego patentu, dodatkowego prawa ochronnego, prawa ochronnego lub prawa z rejestracji. Ten ostatni środek ma zapobiec ponoszeniu wysokich kosztów poprzedzających proces inwestycyjny, które na późniejszym etapie mogą okazać się bezużyteczne, jeżeli zostanie stwierdzone, że dana działalność naruszałaby określony patent lub prawo ochronne.